Adli Arama ve Önleme Aramasında Hukuka Uygunluk Sorunları ve Bilinmesi Gereken Temel Hususlar

Av. Engin EKİCİ

Arama, en temel insan haklarından olan özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı ve kişi hürriyetini kısıtlayan önemli bir koruma tedbiridir. Bu nedenle, Anayasa, TCK, CMK ve ilgili Yönetmelik hükümleriyle sıkı şartlara bağlanmıştır. Bu makalemde, uygulamada en çok karşılaşılan hukuki sorunlar ve Yargıtay'ın bu konudaki belirleyici içtihatlarını özetleyerek yaşanabilen hukuka aykırılıklar karşısında temel bir değerlendirmede bulundum.

1.Adli Arama ve Önleme Araması Arasındaki Fark

Hukukumuzda iki ana arama türü bulunmaktadır ve yetki, amaç ve şartları birbirinden tamamen farklıdır. Daha kolay anlaşılması için sunduğum tablonun, değerli okuyuculara fikir vereceğini umuyorum:

2.Aramanın Şartları ve Hukuka Aykırılık Sorunları

Arama tedbirinin hukuka uygun sayılması, dolayısıyla elde edilen delillerin (CMK m. 217 uyarınca) hükme esas alınabilmesi için şartların eksiksiz yerine getirilmesi gerekir.

A. Karar Alma Yetkisi ve Şekil Şartları

• Hâkim Kararı Esastır: Adli aramada kural, karar verme yetkisinin hâkime ait olmasıdır. Savcı veya kolluk amirinin yazılı emir verme yetkisi, yalnızca gecikmesinde sakınca bulunan hâllerle sınırlı bir istisnadır (CMK m. 119).

• Arama Kararında Bulunması Gerekenler: Karar veya emirde; aramanın nedenini oluşturan fiil, aranılacak kişi, yer veya eşya ile geçerlilik süresi açıkça gösterilmelidir (CMK m. 119/2). Bu şartlara uymayan kararlar, hukuka aykırı arama sonucunu doğurur.

B. Gece Arama Yasağı (Konut ve Kapalı Alanlar)

• Kural: Konut, işyeri ve diğer kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılamaz (CMK m. 118). "Gece vakti", TCK m. 6 uyarınca güneşin batmasından bir saat sonra başlayan ve doğmasından bir saat önceye kadar süren zaman dilimidir.

• İstisnalar: Gece arama yasağı sadece suçüstü hâli veya gecikmesinde sakınca bulunan hâller ile firar eden kişi veya tutuklunun yakalanması amaçlı aramalarda uygulanmaz.

C. Makul Şüphe ve Ölçülülük İlkesi

• Makul Şüphe: Adli aramada aranan en temel şart, yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphenin varlığıdır (CMK m. 116). Bu şüphe, somut olgulara dayanmalı, soyut ve genel bir izlenimden ibaret olmamalıdır.

• Ölçülülük: Arama, amacı ile orantılı olmalı, kişinin haklarına en az müdahale ile gerçekleştirilmelidir (AÖAY - Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m. 5/1-g).

  3.Hukuka Aykırı Aramanın Sonucu: Delil Değeri

  • Hukuka Aykırı Delil Yasağı (CMK m. 217/2): Hukuka aykırı bir şekilde elde edilen deliller, yargılamada hükme esas alınamaz. Arama, kanun ve yönetmelikte belirtilen usul ve şartlara uygun yapılmazsa, elde edilen eşya veya bulgular hukuki değerini yitirir.

  • İstisna (Rıza ile Arama): Doktrin ve eski Yargıtay kararlarında tartışmalı olsa da, arama yapılana ait yer ve eşyada, özgür iradeye dayalı ve yazılı rıza ile arama yapılması hukuka aykırılığı giderebilir. Ancak, bu rızanın dahi hâkim kararı şartını tamamen ortadan kaldırmayacağı ve rıza tutanağının düzenlenmesi gerektiği görüşü ağırlık kazanmaktadır.

    4.Hak İhlali Durumunda Başvuru Yolları

    • TCK m. 120 (Haksız Arama Suçu): Hukuka aykırı olarak bir kimsenin üstünü veya eşyasını arayan kamu görevlisine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası verilebilir. Hukuka aykırı arama yapan kamu görevlisi hakkında bu madde uyarınca suç duyurusunda bulunulabilir.

    • Tazminat İstemi (CMK m. 141): Arama tedbirinin kanuna aykırı olarak veya amacına orantılı olmayacak biçimde ölçüsüz gerçekleştirilmesi durumunda, kişilerin uğradığı maddi ve manevi her türlü zararı Devletten isteme hakkı (tazminat istemi) bulunmaktadır.